Zaden oogsten en bewaren

Je hebt in eerdere lessen geleerd hoe je je gewassen in de bodem zet. Nu haal je de volgende generatie uit de grond. Zelf zaad winnen is meer dan alleen oogsten; het is een proces van drie stappen: oogsten op het juiste moment, drogen en schonen, en daarna koel bewaren.

Het juiste moment kiezen

Wanneer je zaden oogst, hangt vooral af van de plant. Over het algemeen is zaad zo’n twee maanden na de bloei rijp (Groei.nl). Je kijkt naar de hardheid van het zaad. Droge zaden zijn hard en breken niet gemakkelijk als je erop drukt (Startpagina.nl). Een goede test is het deksel van een blikje: leg een paar zaden in het blikje en sluit het af. Als er na 24 uur condensatie aan de binnenkant verschijnt, zijn de zaden nog niet droog genoeg (Startpagina.nl).

Let op kruisbestuiving. Wil je volgend jaar exact dezelfde variëteit? Dan zet je planten die je kweekt voor het zaad minstens acht meter van andere variëteiten vandaan, zeker bij sla (Gardeners World). Bij peperzaden is het veiliger om maar één variëteit chilipepers te kweken, al zijn ze gewoonlijk zelfbestuivend (Gardeners World).

Drogen en schonen

Na het oogsten laat je de zaaddozen of peulen 2 tot 3 weken nadrogen in een platte bak, met een stuk papier of theedoek op de bodem (Groei.nl). De Zaderij adviseert om zaden minstens twee tot vier weken te drogen. Je doet dit op een koele, droge en goed geventileerde plek (Startpagina.nl).

Vervolgens schon je het zaad. Leg je een paar zeven van grof naar fijn boven elkaar, dan blijft het grove kaf boven, ligt het zaad in het midden, en valt het fijne kaf naar onderen (Groei.nl). Dit scheiden is cruciaal omdat restanten van vruchtvlees schimmels kunnen veroorzaken tijdens de bewaring.

Bewaren voor de lange termijn

De kiemkracht van zaad is in de regel boven de 90% bij verse oogst, maar kan na een aantal jaren afnemen (De Zaderij). Om die kracht te behouden, bewaar je het zaad droog en koel. De ideale temperatuur ligt tussen de 4 en 10 °C (De Zaderij).

De houdbaarheid verschilt per gewas. Als richtlijn per gewas geldt:

• Kort houdbaar (1–3 jaar): Ui-achtige gewassen zoals prei en stengelui, maar ook sla, spinazie, andijvie, snijbiet, postelein en tuinkers (De Zaderij). Startpagina.nl noemt ook uien en peterselie voor de categorie 1 tot 2 jaar.
• Middellang houdbaar (4–6 jaar): Bonen (zoals stok- en stambonen), erwten en droge maiskorrels (De Zaderij). Startpagina.nl geeft aan dat bonen en erwten tot wel 10 jaar ontkiemingskracht kunnen behouden onder de juiste omstandigheden.
• Lang houdbaar (5–10 jaar of langer): Vooral oliehoudende zaden zoals pompoen, courgettes en komkommer (De Zaderij). Startpagina.nl noemt tomaten, komkommers, courgettes en koolsoorten voor de categorie 3 tot 5 jaar.

Bewaar het zaad in luchtdichte verpakkingen. Voor bonen en erwten is een luchtdichte verpakking het beste (Startpagina.nl).

De kiemtest

Voordat je volgend jaar zaait, doe je een kiemtest. Leg 10 tot 25 zaden op vochtig keukenpapier in een afgesloten bakje of plastic zakje (De Zaderij, Startpagina.nl). Laat ze 7 tot 14 dagen liggen (De Zaderij). Tel hoeveel zaden kiemen. Onder de 70% kiemkracht zaai je dikker of vervang je het zaad (De Zaderij). Veel tuinders zien na een paar jaar nog steeds kiemkracht boven de 85% bij goede bewaring (De Zaderij).

Zo heb je niet alleen oogst voor dit seizoen, maar ook de basis voor de volgende.